
Vandaag bespreken we het boek De tijd van de oligarchen van Aldous Huxley
Met een inleiding van Bas Heijne.
De ondertitel is Over technologie, vrijheid en vrede.
Aldous Huxley is vooral een schrijver die veel verschillende boeken heeft geschreven. Zijn droom was een successtuk voor het theater te schrijven. Zijn meest bekende boek is een roman, Brave New World, die gaat over het techno-oligarchische tijdperk. Dit boek is Science, liberty en peace is een vervolg daarop, maar dan meer van analyserende, filosofische aard aan het einde van de Tweede Wereldoorlog.
Het is een compact boek (110 pagina’s in A5 formaat) waarin ik veel overlap zie met de huidige tijd. Tegelijkertijd denk ik dat het van alle tijden is. De mensen in de middeleeuwen, de tijd van de Romeinen, de VOC tijd. Telkens weer gaat de macht van velen naar enkele omdat de mens zekerheid zoekt. Veel mensen werken liever voor een baas in slechte omstandigheden met de duidelijkheid van werktijden, loon, opdrachten, dan zelf over hun leven te beslissen. Het risico dat je keuzes verkeerd zijn en de bijbehorende gevolgen verruilen ze liever voor duidelijkheid van een kleine groep leiders (die uiteindelijk ook altijd tot slechte uitkomsten leidt omdat macht corrumpeert).
Het bijzondere is zoals Bas Heijne in de inleiding beschrijft, hoe actueel dit boek nu voelt. Met het verschil dat het in de huidige tijd over meer dan alleen oorlog gaat. We hebben bijvoorbeeld te maken met het veranderende klimaat. Maar de tech-bros (of boy gangsters zoals Heijne ze noemt), zien zichzelf als redders, bevrijders (libertariërs). Terwijl ze de wereld vernietigen. (Macht corrumpeert)
De vervlechting tussen wetenschap en politiek, is nu meer tussen de tech-bros en de politiek. De wetenschap wordt vooral uitgeschakeld vandaag.
De dreiging van oorlog lijkt op dit moment ook weer helemaal actueel. Waarbij mensen vooral bang worden gemaakt om de oorlogsindustrie weer op gang te brengen. Miljarden gaan erin om.
Soms krijg je het gevoel dat Huxley de huidige tijd heeft voorspeld, maar wat hij vooral laat zien is dat deze situatie van alle tijden is en telkens weer terugkomt. De macht van de politiek is en wordt mogelijk gemaakt door technologie (en wetenschap).
Je moet zelf de link leggen naar de omstandigheden in deze tijd, al helpt de inleiding van Bas hierbij.
Het bijzondere blijft dat de mens liever haar vrijheid opgeeft voor duidelijkheid. Ook dit zie je nu weer gebeuren door de rechtse/fascistische leiders. Je ziet dat deze leiders vooral zichzelf verrijken en meer macht geven, maar de burger gelooft dat ze het goed met hen voorhebben. Kijk naar het voorstel van de begroting en je ziet dat het geld voor bewapening komt van de werkenden. Het geld dat niet verdiend wordt met arbeid, wordt niet aangepakt. Grote machtige bedrijven blijven subsidies krijgen terwijl ze de wereld vernietigen – eindtijd fascisme (VPRO).
Inleiding
Eerste deel
1
2
3
4
Tweede deel
1
2
Inleiding
Heijne is een schrijver die ook enorm veel boeken en essays heeft geschreven, net als Huxley. https://nl.wikipedia.org/wiki/Bas_Heijne
https://nl.wikipedia.org/wiki/Aldous_Huxley
Het interessante verschil tussen 1984 (Orwell) en Brave New World (Huxley) is hoe mensen hun vrijheid verliezen, met harde of zachte hand.
In 2 van de inleiding gaat het meer over de persoon en het werk van Huxley
3 gaat over het essay zelf, de inhoud.
Eerste deel
Dit deel gaat over de rol van toegepaste wetenschap en hoe ze bijdraagt aan de centralisatie van macht richting een minderheid.
Macht corrumpeert altijd. p96 Geen enkel mens of groep mensen mag te lang over te veel macht beschikken. – wat is te lang. In 8 – 12 jaar tijd kun je veel afbreken (Trump)
p100 Conferentie van vertegenwoordigers van verschillende landen:
- hoe moeten alle mensen aan voldoende voedsel komen? (zie SDGs)
- geen enkel land kan aanspraak maken op overschotten in andere landen zonder ervoor te betalen
p104 over regionale voedselvoorziening is zelfvoorziening qua energie voor industrie, landbouw en transport. Dat zou veel oorlogen voorkomen. (geen olie nodig) – de energietransitie van nu
p 106 cooperaties met zelfbestuur en keuterboeren (deel van de oplossing)
Ik denk niet dat het ingewikkeld was om een boek als dit te schrijven dat nu actueler dan ooit voelt omdat de geschiedenis zich herhaalt. Dat is nu zo en ook in 1946.
Het lastige vind ik het inzicht bij mezelf dat het niet uitmaakt voor welke visie je gaat, uiteindelijk blijft de macht te lang bij enkele mensen en lijden heel veel mensen daaronder. Wat belangrijk is, is dat we (jonge) mensen ontwikkelen tot kritisch denkende wezens. Dat je jezelf blijft ontwikkelen door te lezen en door gesprekken met verschillende uitgangspunten.
Zie ook het boek van Marije van de Berg en Nico Groen, waarin meer hoop zit. Hoe je in kleine gemeenschappen, en coöperaties, door dingen samen te doen onder de macht van de staat of de markt vandaan kunt komen. Het is niet de vervanger van deze twee, maar het zit er tussenin. Luister ook naar het gesprek met Marije. Dit noemt Huxley ook als oplossing (is dus ook van alle tijden).
Opvallende lessen uit het boek voor ons:
- 00:00 Intro van het boek en eerste indruk van Erno met ook de beperking van het boek.
- 02:20 Eerste indruk van Tom
- 03:30 Historici begrijpen veel beter wat er nu aan de hand is dan mensen die politieke wetenschap hebben gestudeerd. (Da Empoli)
- 06:00 We hebben nog steeds moeite om onze gegevens aan de overheid te geven, maar geven hartstochtelijk al onze gegevens aan bedrijven.
- 08:25 Hoe de big tech founders de wereld vrij willen maken.
- 11:35 Schaalvergroting, bijvoorbeeld door technische ‘vooruitgang’ of globalisering, leidt tot machtsconcentratie en machtsconcentratie leidt tot dictatuur.
- 14:25 De technologische vooruitgang zorgt ook voor meer macht bij het leger of de politie tijdens opstanden, kijk bijvoorbeeld naar hoe de politie/ME er nu uit ziet bij demonstraties.
- 17:35 Als je geweldloos demonstreert loop je een groter risico als dat je met geweld demonstreert.
- 22:30 Door meer afstand te nemen, door in de tijd terug te kijken, zie je de verschuiving die in het boek beschreven wordt.
- 24:20 Nog nooit eerder waren zoveel mensen overgeleverd aan zo weinig mensen – invloed met behulp van media.
- 24:30 Kranten lezen en radio luisteren zijn geestelijke verslaving.
- 26:10 ‘”Ik zie het betere en sta erachter, maar toch volg ik het slechtere” (Ovidius)
- 28:20 De media consumptie is veranderd (van Tom en Erno), van scrollen op sociale media naar iedere dag in een boek lezen.
- 29:50 We zappen collectief met z’n allen de ondergang tegemoet.
- 30:45 Wat zou het lezen en samen reflecteren op dit soort boeken als van Huxley en Orwell in het onderwijs betekenen?
- 34:05 Waarom zou technologische vooruitgang moeten leiden tot machtsconcentratie? Waarom werken de ‘checks and balances’ (controles en evenwicht) niet?
- 37:25 Machtsconcentratie voorkomen bijvoorbeeld met de antitrust wetgeving (mededingingsrecht of kartelrecht).
- 41:00 Pas in de 18e en 19e eeuw werd het dogma de onvermijdelijke vooruitgang, een onbetwijfelbaar onderdeel van de algemene overtuigingen.
- 43:15 Dat je als industrieel ook een verantwoordelijkheid hebt, om belasting te betalen, je in te zetten voor de democratie of voor vrijheid van meningsuiting.
- 45:15 Het voortgangsidee is de vervanging geworden van de religie en ontkoppeld van de moraal.
- 48:10 Zullen ook wij ten onder gaan afgoderij, vlagvertoon en chauvinisme.
- 50:00 Hoe kunnen wetenschappers bijdragen aan het afschaffen van oorlog?
- 51:00 Wat Huxley al zag en waar we nu bijvoorbeeld met de SDGs nog steeds aan werken. Waar Huxley toen al zelfvoorzienend (voedsel, energie, transport) op kleine schaal zag als een deel van de oplossing.
- 53:05 Een eed voor technici hun kennis gebruiken voor de mensheid.
- 55:20 Eigenlijk is het systeem met de tweede en eerste kamer, trias politica, scheiden van macht, onafhankelijke media, maar we moeten door ontwikkelen. Waarom werken de checks & balances niet?
- 56:05 De oplossing is niet geweldloos activisme, of dat wetenschappers een eed afleggen, maar dat je kijkt wat nog niet goed werkt en dat doorontwikkeld. Dus een systemische oplossing.
- Brave New World (Huxley) – Brave New World (roman) – Wikipedia
- 1984 – Orwell Nineteen Eighty-Four – Wikipedia
- Het uur van de wolven – Giuliano da Empoli #boekencast afl 138
- De Kremlinfluisteraar (vertaling van Le mage du Kremlin) – Giuliano da Empoli
- De opmars van eindtijdfascisme De bizarre alliantie van technologie, fascisme en geloof – VPRO Tegenlicht
- boek Wij van de Russische schrijver Zamjatin
- Het boek van wijsheid – Arun Gandhi #boekencast afl 108
- Satyagraha (opera) – Wikipedia – Philip Glass (betekenis insistence on truth)
- Mark Antony – Wikipedia Marcus Antonius (14 January 83 BC – 1 August 30 BC)
- Larry Ellison, and his son David, wanted to buy Warner Bros. Discovery
- Mission Economy – Mariana Mazzucato #boekencast afl 29
- Mijardairs betalen geen inkomstenbelasting – Gabriel Zucman #boekencast afl 144
- John Dalberg-Acton – Wikipedia
- Je bent niet de baas, maar je moet er wel iets mee – Van den Berg en Groen #boekencast afl 141
- Waarom we politiek niet alleen aan politici kunnen overlaten – Eva Rovers #boekencast afl 129
- Eric Smit – Wikipedia – Follow the Money
Luister naar deze aflevering
Video van deze aflevering
In deze aflevering bespreken we het boek De tijd van de oligarchen. Een interessant boek waarbij je soms het gevoel krijgt dat het vorige week is geschreven. Andere momenten zie je de geschiedenis zoals wanneer Huxley over de kracht van de radio ten opzichte van de krant praat. De oplossingen die Huxley voorstelt passen in de tijd (na de oorlog), maar lijken nu wat naïef.
Samenvatting (met hulp van AI)
In Boekencast aflevering 145 bespreken Tom en Erno De tijd van oligarchen van Aldous Huxley (oorspronkelijk uit 1946), heruitgebracht met een inleiding van Bas Heijne, over technologie, vrijheid en vrede.
We plaatsen Huxley naast Orwell: niet dwang maar ‘zachte’ verleiding zou mensen hun vrijheid vrijwillig laten opgeven, iets wat we koppelen aan privacy, sociale media en AI.
Heijne gebruikt onder meer een briefwisseling tussen Huxley en Orwell (1949) en benadrukt de actuele herkenbaarheid van het essay. In het boek zien de hosts thema’s als machtsconcentratie door technische vooruitgang, wapenontwikkeling en pacifisme (Gandhi), media als verslavende propaganda, groeiende ongelijkheid en het falen van checks and balances zoals antitrust.
Huxley’s tweede deel behandelt macht (“macht corrumpeert”) en schetst oplossingen zoals decentrale zelfvoorziening en een ‘Hippocratische eed’ voor technici; we betwijfelen de haalbaarheid en pleiten voor systeemhervormingen en burgerinitiatieven.
Transcript
[00:00:00] Erno Hannink: Welkom in de nieuwe Boekencast, aflevering 145. Het boek, boekje De tijd van oligarchen. Het boek is van Aldous Huxley. Ja. Is dat het boek van Aldous Huxley? Ja, het is het boek van Aldous Huxley, maar het is opnieuw uitgebracht om met een inleiding van Bas Heijne. En die titel is dus ook wat aangepast, want de oorspronkelijke titel is net ietsjes anders in het Engels.
Maar dat is ook de ondertitel van dit boek Over technologie, vrijheid en vrede. Dat is eigenlijk de oorspronkelijke titel van het boek van Huxley. Ik zeg Aldous, Aldous, Aldous, ik weet niet. Zoiets. Ja, ja. Ja. Nou, Huxley, laten we, laten we dat even zeggen want voor– die is enorm bekend natuurlijk van het boek Brave New World.
Dat is de titel van het boek en dat is vergelijkbaar in dezelfde categorie als Nineteen Eighty-Four van Orwell. In een andere tijd geschreven, maar toch vergelijkbaar. Met dat verschil dat de ene zegt: de mensen geven hun vrijheid op, op, op basis van druk en, en, en geweld en de ander zegt: mensen geven hun vrijheid vrijwillig op.
En wie dat dan is, dat zeggen we dan zo meteen wel. Cliffhanger. Ja, weet je wat ik bijzonder aan het boek vind? En dat dat, dat schrijft natuurlijk Heiner ook, is natuurlijk dat het lijkt alsof het gisteren geschreven is of een jaar geleden geschreven is. Maar het is. Het komt uit 1946. De enige denk ik opvallende verschil is dat in dit boek het eigenlijk niet over klimaat gaat, maar voor de rest is het eigenlijk hetzelfde wat je nu ziet gebeuren.
Om mijn conclusie vast te geven dat ook niet zo vreemd is, want de geschiedenis herhaalt zich continu. Dit is van alle tijden. Het is niet zozeer dat het in 1946 heel bijzonder was, het is nu nog steeds hetzelfde. Maar het was ook in het jaar nul, in de middeleeuwen en noem maar op. In welke tijd was dit van toepassing?
Dus het is niet dat het een hele bijzonder vind ik voor de duidelijkheid vind ik een heel bijzonder boek is. Maar wat er bijzonder aan is als je het nu leest, herken je het zo. En dan denk je hoe kan dat? Dit is geschreven in 1946. Maar dan denk ik ja, als ik wat breder trek. Ja, dat kan heel goed, want het komt elke keer terug.
Ja, dat in het kort
[00:02:21] Tom van der Lubbe: ja. Wat zal ik daaraan toevoegen? Ja, ik moet ook eerlijk zeggen dat om even aan te knopen bij dat punt wat jij zegt van ja, wanneer is iets geschreven wat je leest? Je hebt het eigenlijk op dit moment. Ik was. Nee, dat vertelde ik al even voordat we met de podcast begonnen. Ik was. Deze week was ik in een lezing hier in Zürich van The Empoly, het boek wat we besproken hebben.
Dus de Italiaans Franse hoogleraar. Maar hij is bekend geworden door dat boek The Wizards of the Kremlin, wat verfilmd is. En wij hebben dat boek Het uur van de wolven hebben we besproken. En hij zei En dat sluit aan op wat jij net ook hebt gezegd. Hij zegt van ja, de mensen uit het verleden. En daar noemde hij vooral de middeleeuwen.
En dat hebben wij ook in die boekbespreking gezegd. Die hadden veel beter begrepen wat er op dit moment gaande is dan de mensen die alleen maar naar de afgelopen vijftig jaar kijken of naar de tijd na de Tweede Wereldoorlog kijken. Omdat die die manier van omgaan met je vijanden in één keer een hele, een hele brutale variant is geworden.
Dus hij zei in principe de historici die begrijpen veel beter wat er nu aan de hand is dan de dan de mensen die politieke wetenschappen hebben gestudeerd. Dat vind ik hele interessante. Vind ik heel interessant. Hetzelfde hoor ik van ik woon hier in een huis met een met iemand die dramaturg is geweest bij theater en hij zegt ja, het zijn allemaal.
Het is allemaal Shakespeare, het zijn het zijn de koningsdrama’s. En dan ging het om over insceneringen. En hij zegt van ja, je kunt gewoon Shakespeare opvoeren en je kunt ook gewoon de originele versie doen, want iedereen begrijpt onmiddellijk weer waar het over gaat. Hij zei van ja, het is dus die Empolie zegt dat ook.
Het is een Grieks of een of een Romeins drama. Dat is natuurlijk waanzinnig interessant. Hoewel natuurlijk, wat Aldous Huxley natuurlijk zo interessant maakt, is wat jij net zei is die tegenstelling met, met of wilde jij het verraden wie de schrijver was met Orwell. En daarom is het weer zo interessant om om Huxley nu te lezen.
Omdat dat idee dat je heel veel geweld moet aanwenden is helemaal niet zo. Dus de mensen doen het gewoon allemaal vrijwillig. We kennen natuurlijk uit ook uit die privacy discussie. Vroeger zou je hebben gezegd ja, nee, maar dan ga je mensen dwingen bepaalde informatie dan te delen met de staat. En dan blijkt dat dus in de praktijk heel anders te zijn.
Mensen doen het vrijwillig. Mensen delen alles van hun DNA tot alles op social media. Het maakt niet uit wat het is. En we geven ons en geven een of andere AI agent ook onze creditcard zodat hij, zodat hij onze vakantie optimaal kan boeken. En dat is natuurlijk wel interessant. En dat dat spreekt Bas Heijne natuurlijk heel goed aan.
Al op de eerste bladzijde en dan mag jij het overnemen. Hij zegt hier wat jij ook net hebt gezegd in de inleiding. Volgens Huxley zouden mensen eerder met zachte hand worden overgehaald hun vrijheid vrijwillig op te geven en onderwerping uiteindelijk zelfs hartstochtelijk omarmen. Dus het gaat nog veel verder.
En dat is natuurlijk absoluut fascinerend. En wat wat Heijne doet, is dat hij. Hij pakt een een briefwisseling tussen Orwell en Huxley uit ’49. En dat is natuurlijk fantastisch. Ik vind. Ik vind, moet ik zeggen, de inleiding van Heijne net zo interessant als het essay van Huxley wat daarop volgt. Dus ik kan het iedereen nu al van harte aanbevelen.
Dit, dit essay.
[00:06:00] Erno Hannink: En dat dat hartstochtelijk omarmen. Ik denk dan aan wat er nu gebeurt met AI. Jij zegt wij geven onze informatie niet zomaar weg aan de staat. Ik denk dat dat nog steeds wel redelijk waar is, maar vrijwillig aan bedrijven. Aan die tech bro’s. Aan ja. Ik denk dat dat er een soort angst is of, of, of weerstand tegen wat de staat wil, maar we enorm geloven in wat de markt wil.
En dat wordt natuurlijk ook elke dag mee beïnvloed. Elke dag krijgen we allerlei informatie en voer om te laten zien hoe geweldig de markt wel niet is en hoe geweldig deze leiders zijn en hoe slim ze zijn en hoe goed die mensen zijn en welke successen ze boeken. Ze worden de hele tijd overweldigd met informatie om te laten zien dat die markt ook zo ontzettend geweldig is.
Maar wat je zegt we omarmen hem hartstochtelijk. Vanochtend zag ik een post voorbijkwam LinkedIn. Iemand had zijn website SEO technisch aangepast terwijl de Tesla vanzelf reed. Hij had nog wat dingen geboekt met de agent van AI en nog een paar andere dingen gedaan onder de noemer van efficiëntie.
Omarmen ze het van harte, maar geen enkele kritische blik op wat er met jouw informatie gebeurt in dit verhaal. Het is alleen maar hosanna verhalen en mensen die in de reacties tegen dit soort dingen zijn alleen maar afschilderen als zijn. Jij gelooft het nog niet, jij snapt het niet, jij bent niet zover.
Het is echt heel bijzonder om dit te zien als je wat meer van een afstand ernaar kijkt en niet er middenin probeert te zitten. Ja, en hij beschrijft dat Huxley vanuit een visie dat het met name gaat over de wetenschap, de toegepaste wetenschap. Dat zij oorlogstuig maken en dat dat de macht neerlegt bij deze enkelingen.
Bij deze mensen die de macht hebben en met oorlogstuig steeds meer macht krijgen. Maar het heeft tegenwoordig meer met geld te maken. Gewoon met macht van data en middelen. En waar bedrijven vroeger zich pionieren als zijnde wij zijn niet, wij doen geen kwaad, zijn dit ondertussen allemaal de machtigste bedrijven van de wereld en het enige wat zij willen is dus de wereld vrij maken.
Zo schelden ze ons voor. Zij noemen zichzelf libertariërs en ze willen zich vooral vrijmaken voor henzelf. Dat de rest van de wereld daaronder lijdt, dat maakt niet zoveel uit. En daarbij bijvoorbeeld de documentaire van VPRO Tegenlicht. Die heeft tegenwoordig op YouTube alleen maar de de korte documentaire en die gaat over eindtijd fascisme bijvoorbeeld.
En die slaat die die. Die sluit hier enorm bij aan. Over hoe deze bedrijven eigenlijk ons nu zeggen ja, je hebt gelijk, dat klimaat, dat is dat is wel echt wel een dingetje onderhand. Maar weet je, we kunnen het ook niet meer veranderen, dus laten we maar gewoon met zijn allen gewoon de hele boel naar de honderd helpen, want dan hebben we gewoon nog plezier in die tijd.
En ik heb ondertussen heel veel macht en geld, dus nou en. Dat ik daarna naar Mars ga. Oké, oké. Of in mijn bunker zit. Oké, oké, daar heb ik het even niet over. Ik. Je hoort in mijn stem. Ik word hier wat cynisch van. Van dit soort dingen. Even over de inleiding was Heine. Als ik er zo van een afstand naar kijk.
En ik ken niet het werk van Heine heel goed, maar als ik van een afstand naar kijk, Heine en Huxley, vind ik dat ze ook heel veel op elkaar lijken. Ze hebben heel veel geschreven, ook heel verschillende genres. Huxley enorm veel verschillende genres. Heeft van alles geprobeerd. Zijn grootste droom was overigens dat hij een geweldig theaterstuk zou schrijven dat een totaal succes zou worden.
Dat is niet gelukt. En de boeken denk ik, waar hij het minst om gaf, die hebben het meeste succes gegeven. En op het boek van Brave New World is ook nog weer een vervolg geschreven. Een soort omgekeerd vervolg dus ja. Ja, het is wel een bijzonder iemand die ook heel veel experimenteerde met drogerende middelen om nieuwe inspiratie te krijgen.
Niet dat hij aan de drugs was, maar experimenteerde heel veel. En het is een bijzonder iemand waarvan ik denk oh man, dat je zoveel hebt gedaan in je leven met allerlei dingen geëxperimenteerd en daar zoveel hebt uitgehaald. En natuurlijk als je zoveel doet, daar geloof ik wel in, dan zit daar onherroepelijk ook ergens succes ertussen.
Weet je, of het dan het succes is wat jij had willen hebben, dat is wat anders. Maar er zit onherroepelijk kan niet anders. Er zitten successen tussen. Dus ik vind het wel erg mooi om te zien, die vergelijking tussen Heine en Huxley. En ja, het boekje heeft in principe drie delen de inleiding en dan het boek zelf en deel één en deel twee.
Maar de hoofdstukken hebben geen namen, dus het is een beetje.
[00:10:57] Tom van der Lubbe: Het eerste deel en tweede deel.
[00:10:59] Erno Hannink: Ja, maar ik vond het zelf een beetje lastig om uit te vissen hoe ga ik dit nou voor mezelf opschrijven? Wat nou in het eerste deel in het tweede deel staat? Als je kijkt naar het eerste en tweede deel van de inleiding van Heine gaat zeg maar het middelste deel gaat over Huxley zelf, met name wat hij heeft gedaan, wat hij heeft geschreven en zijn leven.
En het het laatste deel van die inleiding, dat gaat met name over dit boek en wat daar de impact van is. En ook nog een paar dingen heeft hij nog gezegd over wat het vervolg zou kunnen zijn, wat de toekomst is hiervan. En dan gaat hij in op deel één. Dan gaat hij over op deel één van het echte boek. Dus wil jij die aftrappen?
[00:11:34] Tom van der Lubbe: Het eerste gedeelte van het boek bedoel je?
[00:11:36] Erno Hannink: Ja,
[00:11:36] Tom van der Lubbe: vanaf bladzijde 27. De kern deze is dat die technische vooruitgang en daar is het woord vooruitgang al heel erg te vragen of het woord correct is. En daar zegt Huxley, en dat kennen we bijvoorbeeld uit de discussie van de ecologie natuurlijk net zo, dat meer juist helemaal niet meer is.
Of in dit geval dat vooruitgang helemaal geen vooruitgang is als je het bekijkt door de bril van de politieke macht. Dus wat hij eigenlijk zegt is wat we overigens ook net als in van het economische debat, wat we daar ook terugzien van schaalvergroting, of het nou landbouw is of je kunt ook zeggen globalisering.
Dat eigenlijk elke keer het principe wel hetzelfde is dat het leidt tot machtsconcentratie. En machtsconcentratie leidt automatisch, even heel kort door de bocht geformuleerd tot, tot dictatuur. Dat is eigenlijk wat hij zegt. Ja, dan is een beetje de vraag wat wil je daar, wat wil je daar in principe allemaal uithalen?
Dus wat je natuurlijk ziet is dat hij noemt een hele hoop dingen. Wat ik bijvoorbeeld ook nog steeds wel weer interessant vind, is de combinatie bijvoorbeeld Russische literatuur werd hier genoemd, et cetera. Wat misschien ook nog wel weer interessant is. Ik had het al even over die Empolie, die Empolie, die noemt een boek wat waarvan is gezegd dat Huxley eigenlijk dat boek als inspiratie heeft genomen.
Wij heet dat boek van een Russische schrijver. Ik ben even zijn naam kwijt en dat is echt de rode lijn die door dat boek loopt. Wat over Rusland en over Poetin gaat. En het grappige daar bijvoorbeeld is even, even een zijspoor in dat boek de mensen geen naam hebben, maar een nummer in dat Russische boek wij.
En die hoofdpersoon, die heet D503. En toen dacht ik van hé, dat kind van Elon Musk had toch ook een combinatie van letters en cijfers? Dus hoe absurd moet je het eigenlijk maken dat dat boek waardoor Aldous Huxley blijkbaar heel erg geïnspireerd is en Orwell overigens ook, dat daar dus eigenlijk die dictatuur beschreven wordt en de mensen daar helemaal geen naam, maar een nummer zijn.
En we zeggen natuurlijk ook in ons spraakgebruik ook als je het over bedrijven hebt je bent geen persoon meer, maar je bent een nummer. Dus wat dat betreft is dat ook wel weer interessant. Dat dan ondanks het feit dat dat dus eigenlijk als teken van, van een roman in een dictatuur over een dictatuur beschreven wordt.
En het gaat natuurlijk om, om ik zal maar zeggen de Russische dictatuur en de Goelag Archipel, et cetera. Dat Musk dus dat helemaal niet ervan weerhoudt om zijn kind ook een naam te geven wat uit een letter en een cijfer bestaat. Maar goed, even terug naar het boek. Wat we overigens bij die Empolie ook zien is dat de ontwikkeling van wapens dus wat terugkeert bij Huxley is ook heel erg pacifisme, wat ik heel erg interessant vind.
Hij heeft zich ook heel erg sterk laten inspireren door geweldloos verzet van Gandhi. En hij beschrijft anderzijds die ontwikkeling van, van middelen en hij zegt ja, vroeger was het zo dat als er conflicten waren, nou dan konden de boeren nog wel een paar wagens, uh, als een barricade opwerpen en, uh, in brand steken of met hooivorken tegen de bajonet vechten et cetera.
Maar dat is op een gegeven moment door die technische ontwikkeling helemaal niet meer. Dat is dat een ongelooflijke ongelijkheid ontstaan. En het voorbeeld wat mij te binnen schiet wat, wat ook wel vaker genoemd wordt, is als je bijvoorbeeld kijkt naar, naar demonstraties en de politie. Dus hoe de ME er tegenwoordig uitziet, hoe dat vroeger was.
Of bijvoorbeeld naar de Engelse politie, de Bobby die niet eens een wapen had in Londen. En je ziet hoe nu op demonstranten ingehakt wordt. Dan zijn dat eigenlijk ook eigenlijk toestanden. Puur als je visueel kijkt zien er eigenlijk uit als soldaten. Dat is helemaal niet meer de politieman in burger die er is voor de burger.
Nee, het is, het is de politie tegen de burger. Het is eigenlijk een soort leger tegen de burger en dat is wat hij beschrijft. Om even te citeren na een eeuw, op bladzijde dertig. Na een eeuw van wetenschappelijke en technologische ontwikkeling kan geen enkel wapen dat voor de brede bevolking beschikbaar is, nog wedijveren met de wapens in het arsenaal van de heersende minderheid.
Dat vind ik een interessante manier van aangeven. En hij zegt bijvoorbeeld: In 1848 was het jachtgeweer nog een volwaardig tegenhanger van de musketten die soldaten hadden en bood een barricade van omgekieperde karren, zandzakken en straatstenen nog voldoende bescherming tegen een voorlader. Ik denk ja, dat is een interessante manier.
En wat hij dan uiteindelijk zegt. Ik noemde Gandhi al even en hij zegt ja. In landen met democratische instituties bestaan en de gezagsdrager bereid is te gehoorzamen aan de regels van het democratisch spel, kan de meerderheid zichzelf beschermen tegen de heersende minderheid door gebruik te maken van haar recht om te stemmen, te staken, belangengroepen te vormen, petities in te dienen, bijeenkomsten te organiseren, publiciteitscampagnes voor verandering te voeren.
En daar zie je natuurlijk, denk maar even aan die klimaatacties, dat dat op dit moment ook heel erg onder druk staat. Dus het is wat dat betreft als je dit leest. Het is niet altijd even vrolijk. Wat ik interessant vind, is dat teruggrijpen op Gandhi. Daar heb ik nog over na zitten denken in hoeverre dat eigenlijk als ik bijvoorbeeld ook nu naar klimaatprotesten kijk.
Eigenlijk is dat Gandhi, het gaan zitten zonder geweld en eigenlijk gewoon iets blokkeren. Dat heeft Gandhi ook gedaan. En dan vroeg ik me van af ja, wat zou, wat zou Huxley daar op dit moment nou van vinden, van die, van die klimaat demonstraties? De manier waarop daar op ingehakt wordt. Is geweldloos protest eigenlijk überhaupt op dit moment nog mogelijk, zoals Gandhi dat ooit heeft uitgevoerd?
Ik heb er nog niet een echt antwoord op, maar het is meer een vraag die ik mezelf stelde. Satyagraha heet dat overigens het begrip waar Philip Glass een opera van gemaakt heeft.
[00:17:36] Erno Hannink: Ja, ik zat me ook af te verwonderen. En nu je dit nog een keer zo zegt van de politie als een soort militie bijna opereert. Het bijzondere is dat dus juist die geweldloze manifestaties, manifestaties bijvoorbeeld tegen Palestina of tegen het klimaat, dat die met geweld worden bestreden en, en, en worden beëindigd of ontmanteld of hoe je het ook noemen wilt.
En demonstraties die gewelddadig zijn, bijvoorbeeld van de boeren die de snelweg oprijden of die hooibalen of asbest of wat dan ook in brand steken. Of die het gemeentehuis benaderen of die politici bedreigen en en voor de deur staan. Dat daarvan wordt gezegd ja, we kunnen het niet stoppen, we kunnen hier niet veel aan doen.
Dus wat je nu zegt over dat geweldloos of dat nog wel kan in deze tijd. Het is ook bijzonder dat juist als je geweldloos demonstreert, dat er juist enorm. Je wordt bedreigd door de staat, door de politie. Je wordt in elkaar geramd, je wordt aangeklaagd, je. Je hebt een rechtszaak, je komt in de gevangenis.
Dus juist als je geweldloos demonstreert, loop je een veel groter risico als dat je met geweld zou demonstreren. Dus ook al heeft de politie nu veel grotere wapens dan vroeger, als je een boer met een trekker bent, eventueel met een strontwagen achter, kan je nog steeds gewoon de hele boel op stelten zetten en doet de politie eigenlijk op dat moment heel weinig.
Terwijl ze wel de middelen hebben, zeggen ze dat ze eigenlijk hier weinig aan kunnen doen. Ze kunnen ze zelfs niet beboeten, want ze hadden geen kentekenplaten. Het is echt. Terwijl als je van plan bent om een staking te organiseren, word je van je bed gelicht en word je ondervraagd alsof je een crimineel bent.
Het is een absurde realiteit.
[00:19:26] Tom van der Lubbe: Ja, en het interessante is dat het natuurlijk ook helemaal geen. Het is helemaal geen Nederlands fenomeen. Dus als je kijkt naar wat in Engeland gebeurt en hoe bijvoorbeeld wat ik het meest schrijnende vind, is dan zitten daar bijvoorbeeld hele oude mensen die bijvoorbeeld dan nog de de oorlog hebben meegemaakt en dan wordt ook iemand van 75 of zo loopt nog het risico dat hij een stok op zijn hoofd krijgt.
Of als je naar ISIS in Amerika natuurlijk kijkt je met met buitenlanders et cetera. Dus waar ook gewoon buren eigenlijk proberen dan hun eigen buren die dan een emigratie achtergrond hebben. Hoewel dat in in Amerika sowieso altijd een hele absurde situatie is als je het over emigratie hebt. Of wie is wie is wie is er geëmigreerd, wie is er naar Amerika toegekomen of naar de Verenigde Staten toegekomen?
Maar dat dus het het geweld wat de staat aanwendt tegen de burger die niet gewapend is, dat is niet alleen een zorgwekkend vraagstuk. Maar ook ja, hoe heeft het in principe zo ver kunnen komen dat die tolerantie er überhaupt is en dat dat bijvoorbeeld in. En dan ben je natuurlijk bij wat ik wat ik net citeerde van die democratische middelen die je hebt.
Wat is het als de eigen staat zich eigenlijk niet aan die basisprincipes houdt? Het is nog helemaal niet zo lang geleden dat men bijvoorbeeld de politie bewust ook allemaal nummers heeft gegeven die zichtbaar waren, zodat als er dan disproportioneel geweld aan gewend werd, dat er een mogelijkheid was om een klacht in te dienen tegen die politieagent waar je op een gegeven moment in Amerika dan zag dat die mensen niet meer identificeerbaar waren.
Dat zijn natuurlijk ontwikkelingen die heel erg in het verlengde liggen van de literatuur van Huxley en Orwell en, en, en hoe ze allemaal heten. Dus dat dat die staat in plaats van de verdediger van deze burgerrechten eigenlijk degene is waar je bang voor moet zijn. En dat is inmiddels natuurlijk nog verder gegaan.
Dat niet alleen het ergens gaan zitten strafbaar is en ertoe leidt dat je in elkaar geslagen wordt als je niet bereid bent snel naar die politiebus te gaan. Nee, het is zelfs zo dat het alleen al discussiëren over het ergens gaan zitten er al toe leidt dat iemand bij jou belt en zegt van: hey, ik ga jou even preventief alvast meenemen, want ik weet dat jij namelijk van plan bent volgende week of morgen daar op het asfalt te gaan zitten.
En dat is niet alleen in Nederland, dat is in Engeland et cetera. Dus het is het is heel interessant hoe ik zeg bewust interessant. Het is interessant hoe de opvattingen over wat burgerrechten zijn en wat de verantwoordelijkheid van de staat is die burgerrechten te waarborgen. Hoe die waarneming daarover verschoven is.
Net zoals die waarneming volledig verschoven is wanneer een politicus moet opstappen als die bijvoorbeeld gelogen heeft of niet de waarheid gezegd heeft, of zich quasi selectief niet meer kan herinneren aan daar geen actieve waarneming et cetera. Het is dat is daar, daar is een verschuiving gaande die je eigenlijk pas weer ziet als je.
En daarom is het interessant dit soort oudere essays dan te lezen. Als er weer voldoende tijd tussen zit en waar je in principe bij een demonstratie de Bobby in Londen ziet die alleen een wapenstok heeft en niet eruit ziet als een soldaat, maar die je bijvoorbeeld ook helemaal niet. De huidige politieagent kun je ook eigenlijk helemaal niet meer identificeren en herkennen, omdat omdat die helm zo het gezicht vermomd, terwijl omgekeerd het principe is dat je je als demonstrant niet mag vermommen.
Het is heel vaak is het zo dat de logica zich om omgedraaid heeft. Ik ben het overigens met je eens dat het boek het lezen van het boek makkelijker zou zijn geweest. En dan leid ik weer over naar jou voor het tweede gedeelte van van de 35, want daar heb ik zelf boven geschreven media. Er zit soms wel een bepaalde logica in, alleen het was voor de leesbaarheid denk ik makkelijker geweest om in plaats van daar Romeins twee bijvoorbeeld boven te zetten dan te zeggen ja, een rol van de media.
[00:23:33] Erno Hannink: Ja, dat ja, dat had ik dus ook. Het is goed dat je hem zo opent, want ik zat even te zoeken wat nou de volgende stap zou zijn. En het helpt mij dat je dat zo opent en dan gelijk ook de link naar wat we daarvoor hebben gezegd al van dit is herhaling van zetten uit de geschiedenis. Hij haalt hier bijvoorbeeld aan dat Marcus Antonius bij het lijk van Caesar nog die kon beïnvloeden.
Dat een hele kleine groep van mensen een hele kleine kring van mensen. Maar tegenwoordig. Hij kijkt nu naar de tijd van de krant en de eerste momenten van de radio. Dat je dus miljoenen mensen bereikt. Maar ja, tegenwoordig zitten er gewoon een paar miljard mensen op Facebook of Instagram of wat dan ook.
Meta zou je kunnen zeggen. Dus je kan gewoon de halve wereld beïnvloeden met wat je ook maar schrijft en doet. Hij zegt nog nooit eerder waren zoveel mensen dermate overgeleverd aan zo weinig mensen. En dat is eigenlijk alleen maar een grotere hefboom geworden sinds hij dit boek heeft geschreven. Het is niet minder, het is meer geworden.
Kranten lezen en radio luisteren zijn geestelijke verslaving en geest. Verslaving kunnen net als lichaam verslaving aan drugs, tabak of alcohol alleen worden geholpen door vrijwillige inzet van de verslaafde zelf. Nou, daar twijfel ik ondertussen wel over of dat nog of dat nog waar is. Dat is heel ingewikkeld om er zelf uit te komen als je er middenin zit.
En en hij noemt het als. Als afsluiter van dit hoofdstuk op bladzij 38 zegt hij In de huidige omstandigheden kan de invloed van die bepaalde krant alleen afnemen als een deel van de lezers stopt met lezen. Ja, ik vraag me af of dat nog kan. Er was van de week ook weer een. Ellison. Die heeft nu onder een rechtszaak gewonnen dat hij toch weer een bepaald mediabedrijf voor een paar miljard mag overnemen.
En als je kijkt hoeveel media zo’n partij. En jij noemde net een aantal anderen, maar je ziet gewoon hoeveel die concentratie is van media in landen. En dat zien we in Nederland net zo. We hebben nog maar een paar mediapartijen, dus er zit weinig verschil in. Het lijkt nog alsof je een keuze kunt maken, maar het is eigenlijk helemaal geen keuze.
Uiteindelijk zit altijd dezelfde machthebbende partij zit erachter. Dus ik kan wel zeggen dat ik een. Dat ik ga stoppen met het lezen van die krant. Wat ik overigens ook heb gedaan. Want dan nog is de invloed van die partij via tv, via andere media opties is zo enorm dat je eigenlijk er niet onderuit kunt.
Dus wat hij hier zegt dat jij in controle bent als individu, nou, dat is. Ik denk dat dat super ingewikkeld is op dit moment en daar heb ik in de conclusie van mezelf ook over nagedacht. Maar daar kom ik dan straks op terug.
[00:26:09] Tom van der Lubbe: Ik wil nog iets bij iets toevoegen op bladzijde 37 en dat vond ik ook wel interessant hoe dingen verschoven zijn.
Tegenwoordig zouden we zeggen als je een krant leest, dan is dat iets positiefs, want je, je scrolt niet door social media. En hij zegt hier kranten lezen en radio luisteren zijn geestelijke verslavingen. Wat jij net ook zei. Maar het interessante is dat hij dat tegenover de verdieping van het lezen bijvoorbeeld ziet.
Want hij sluit dat hoofdstuk af. En ik dacht van ja, het is natuurlijk gewoon weer echt fascinerend met een Latijnse spreuk, maar ik neem even het Nederlandse hij. Ik denk van ja, van wie is dat? Ik heb even gegoogeld. Van Ovid is het van de Metamorfoses. Nou, dan ben je dus bij de Grieken en de Romeinen zou ik maar zeggen wat ik in de inleiding zei.
En daar zie je van dat die basissthema’s gewoon altijd hetzelfde blijven. Want wat betekent dat citaat wat hij hier zegt? Bladzijde 38 staat het ook vertaald. Ik zie het betere en ik erken het, maar ik volg toch het slechtere. En dat is natuurlijk wat zo fascinerend is. Kun je zeggen ja, dat is verslaving, maar je kunt eigenlijk zeggen ja, ik weet precies dat het slecht voor me is, maar ik ben er niet tegen bestand.
En hij noemt ook ergens het voorbeeld van. Net zoals politici niet bestand zijn tegen die machtswellust, vergelijkt hij dat geloof ik met seksualiteit of het lichaam van een vrouw, et cetera. Maar dat is eigenlijk het fascinerende. Alleen ik vind die verschuiving echt wel weer interessant. Alleen wij hebben het er veel over gehad dat als je naar verhouding veel leest, dat je in de huidige tijd merkt dat als je door dingen heen scrolt, dat je naderhand een heel negatief gevoel hebt.
Hetzelfde met televisiekijken en zappen. We hadden het even voordat we met de podcast begonnen over bioscoop. Ik ben de afgelopen week veel in de film geweest omdat hij een filmfestival is. Dan is het je kunnen herinneren aan een documentaire die je in een bioscoop heeft gezien, herinner ik me beter dan dat ik het bijvoorbeeld op tv zou hebben gezien.
Waar ligt dat aan? Dat is waarschijnlijk toch gewoon de focus en de concentratie en het verdiepen en het je volledig afsluiten. En ik denk dat dat bij ons ook wel veranderd is in de afgelopen jaren. Tenminste, bij mij is mijn mediaconsumptie volledig veranderd. Van helemaal terugtrekken uit die socialmediawereld, alle apps van de telefoon et cetera.
En eigenlijk heel geconcentreerd elke avond vanaf een bepaald tijdstip als de kinderen bij meisjes, als de kinderen naar bed zijn. Vanaf 9.00u ga ik in een aparte stoel zitten en daar zit ik elke avond te lezen. En dat is een hele andere manier van nog een paar jaar geleden. En dat is voor een gedeelte gewoon ingeschreven in dat ik er eigenlijk niet meer tegen kan om die stroom van losse flodders.
En hij zegt hier dan nog Zolang we blijven toegeven aan het verlangen om te lezen over moorden en echtscheidingen, blijven kijken naar stripverhaaltjes en blijven luisteren naar soaps of zing muziek. Op zich wel weer grappig. Moeten we rekening houden met beïnvloeding door propaganda die altijd met deze verslavende prikkels gepaard gaat.
Wij zouden op dit moment, in de huidige context, in de huidige tijd zouden net even iets anders formuleren. We zitten net scrollen door Facebook en Instagram en weet ik veel wat allemaal. En kijken naar sixpacks of beauty toestanden et cetera. En YouTube en influencers. Het woord bestond natuurlijk nog helemaal niet.
Dus principe is hetzelfde gebleven. En dan land je inderdaad weer bij Ovid of Ovid. Bij de Grieken die 2000 jaar geleden al zegt Ik zie het beter en erken het, maar ik volg toch het slechtere. En we zappen collectief met z’n allen de ondergang tegemoet.
[00:29:58] Erno Hannink: Eigenlijk kom jij, als jij beschrijft nou eigenlijk precies waarvan ik denk ja, dat is de oplossing.
Het is alleen niet eenvoudig. Het is dus super duidelijk dat de uitweg is je ertussen uit trekken. Bewuste keuzes maken om alle apps van je telefoon te verwijderen en in een stoel gaan zitten en een boek lezen omdat je je dan ontwikkelt in plaats van dat je dan consumeert. En de interessante vraag is natuurlijk hoe doe jij dat?
Dat jou dat wel lukt? En waarom lukt de massa dat eigenlijk niet? Dat is denk ik het spel waar het mij dan om gaat. Hoe kun je nou voor zorgen dat steeds meer mensen in staat worden gesteld en dat ook werkelijk actief oppakken? Dat ze die keuze maken en meer een bredere kijk op zaken krijgen door niet in die propaganda te geloven, maar juist zelf een mening te vormen.
[00:30:46] Tom van der Lubbe: Ik denk dat er wel als je naar de kwaliteit van onderwijs kijkt. Ik denk dat als je als je de hele dag heel zwaar lichamelijk werk verricht, dan vind ik het volledig logisch dat als jij thuiskomt, dat je in de bank ploft en door de programma’s zapt omdat het ook uiteindelijk energie kost. Dan kun je ook zeggen het geeft je ook weer energie, maar ik zal me daar kan ik me nog iets onder voorstellen.
Wat ik lastiger vind, is mensen die net zoals wij voor een groot gedeelte juist niet zwaar lichamelijk werk verrichten. Ik zeg altijd een beetje achter zijn computer zitten de hele dag. Waarschijnlijk toch ook op school of op de universiteit of wat dan ook eigenlijk een beetje getraind zijn in het lezen.
Daar zou je denk ik wel meer van kunnen verwachten. En als ik dan bijvoorbeeld nu denk weer aan Orwell en Huxley, dan denk ik van ja oké, ik bedoel, ik zit niet in dat onderwijs. Maar hoe interessant zou het zijn voor mensen die eindexamen doen om de mensen Huxley en Orwell te laten lezen en inhoudelijk daarover te discussiëren?
Wat gebeurt er eigenlijk in onze samenleving? Omdat dat zo ongelooflijk actueel is. Zou dat bijvoorbeeld ook dan weer mensen animeren om zich met die thema’s bezig te houden en te zeggen ja, ik merk dat. Net zoals die experimenten waar natuurlijk ook veel artikelen en ook documentaires over gemaakt zijn.
Wat gebeurt er met zo’n klas als de mobiels allemaal een tijdje achter slot en grendel gaan? Omdat iedereen naderhand ziet van: oh, ik heb veel meer interactie, we praten met elkaar, et cetera. Ja, en daar is natuurlijk wel de vraag van ja, waarom krijgen we dat in principe niet voor elkaar?
[00:32:25] Erno Hannink: Oké, deel drie.
Het derde hoofdstuk in deel één. Wat had jij daar voor een kopje bij gezet?
[00:32:31] Tom van der Lubbe: Ongelijkheid.
[00:32:32] Erno Hannink: Oké, mooi. Nou, pak hem eens op.
[00:32:35] Tom van der Lubbe: Eigenlijk is het bladzijde 42. Ik citeer ook wel graag uit boeken als we besprekingen doen, omdat dan, dan is het duidelijk dat het echt van de auteur is en niet mijn interpretatie is.
Waar een groot deel van de be– ik citeer nu: waar een groot deel van de burgers helemaal niets bezit, vaak niet eens, tussen haakjes, vaak niet eens een specifieke vaardigheid, aangezien het bedienen van half automatische machines geen enkele vaardigheid nodig is. En natuurlijk ook een beetje ironisch willende.
Zoals in de huidige wereld hangt het bestaan van persoonlijke vrijheid en politieke en burgerlijke rechten in behoorlijk grote mate af van de welwillendheid van kapitalistische of nationale eigenaars en managers van de productie en distributiemiddelen en hun bereidheid zich te houden aan de regels van het democratische spel.
Nou, als je dan natuurlijk weer bij jouw inleiding bent in hoe actueel is dit en je pakt even het allerlaatste stukje van die zin en hun bereidheid zich te houden aan de regels van het democratische spel. Nou, ik denk dat je dan wel uh, ja dan, dat is wel heel erg actueel ja. En dan is natuurlijk een beetje de vraag elke keer centralisatie van industrieën heb je natuurlijk heeft het vaak over gehad anti-trust.
Het blijft natuurlijk heel erg de vraag van ja, waarom lijkt dat min of meer een soort automatisme? Dus waarom moet technische vooruitgang en dit is echt de vraag naar checks and balances. Dus waarom kan de vooruitgang niet gebruikt worden voor het algemeen belang en iedereen ten goede komen? Het is geen noodgedwongen wiskundige vergelijking.
Het is waarom zou vooruitgang of technische vooruitgang moeten leiden tot machtsconcentratie? Waarom functioneren die checks and balances niet? En dat is iets wat Huxley eigenlijk als een soort natuurwet neerzet en zegt van nee, die technische ontwikkeling, die leidt automatisch tot machtsconcentratie.
En daarom is eigenlijk die technische ontwikkeling, misschien is het misschien iets, iets te simpel uitgedrukt. Daarom is die technische ontwikkeling ook zo problematisch. En hij pleit heel erg vaak voor decentrale kleine boeren die zelfverzorgend zijn, et cetera. En ik zit er persoonlijk veel meer in van ja, maar het één hoeft toch niet automatisch ertoe te leiden?
Je kunt toch best steeds efficiënter zijn en meer automatiseren? Maar mijn grote frustratie is eigenlijk waarom leidt dat dan toch tot machtsconcentratie? Waarom zijn we niet in staat bij social media, bij technische ontwikkelingen, waarom zijn we niet in staat te zeggen tegen Mark Zuckerberg ja, als je nou weer een club wilt kopen Dat kan niet, want we hebben een antitrustwetgeving en eigenlijk zou WhatsApp en Instagram en, en YouTube en zo zou gescheiden moeten zijn van die bestaande bedrijven.
Waarom laten wij die steeds verdere machtsconcentratie toe, terwijl we daar eigenlijk wetgeving voor hebben en we eigenlijk ook een systeem van checks and balances hebben?
[00:35:30] Erno Hannink: Ik had kapitalisme voor mezelf niet opgeschreven, maar wel in mijn hoofd als zijnde ja, dit past bij het kapitalisme kapitalistisch systeem.
Ik vind ongelijkheid een ook een goed passend onderwerp. Het lastige wat je beschrijft natuurlijk die machtsconcentratie. Laat ik zeggen het gaat eerst natuurlijk over financiële middelen. Dus als jij in staat bent omdat je financiële middelen hebt om de wetenschap te laten doen wat jij nodig hebt om efficiënter te worden, dan ben je in staat om die efficiëntie aan jezelf toe te schrijven.
Want dan kun je zeggen ja, ik heb dat betaald als financier. Dus de winsten van die verbetering, die komen mij ten goede. Dat daarmee de werkende sneller werkt, ja, dat heb ik georganiseerd en niet de werkende. Dus het komt nooit ten goede aan de werkende. En omdat ik dat in een betaalde omgeving doe, heeft de staat er ook niets over te zeggen.
Want het is ik ben ondernemer, ik moet vrij zijn. Want als ik niet vrij ben, niet die ruimte krijg, kan ik niet ondernemen, kan ik niet, kan ik niet die vernieuwing doorvoeren met de onderliggende gedachte die die niet zegt die ondernemer is dat dat ondernemen zeg maar ervoor zorgt dat er steeds meer machtsconcentratie komt omdat al die innovaties terechtkomen bij die organisaties en niet bij de overheid.
Sterker nog, dat hebben we ook al een keer met Sulcata besproken. Als de overheid wel innovatie heeft gedaan, wordt het geclaimd, wordt het toegeëigend door diezelfde machtsstructuren om er dan iets commercieels van te maken en wordt niet eens teruggegeven aan de staat als ze daarmee succes boeken. En ik vind het bijvoorbeeld ook dat stukje over even denken wat was dat?
Het corrumperen komt telkens terug natuurlijk hè.
[00:37:22] Tom van der Lubbe: Maar het is het hoeft niet per se zo te zijn. Dus machtsconcentratie. Als je naar checks and balances kijkt, dan is het de antitrust wetgeving die in Amerika ontstaat. We hebben het ook al vaker over gehad en mensen kennen dat. Eigenlijk is het ontstaan door de olie industrie Standard Oil.
Alleen we hebben die wetgeving is geïmplementeerd. Die is naderhand ook weer gebruikt om AT&T. En bij de telecom zag je dat. En dan En er is op een gegeven moment een fase gekomen waar, waar, waar preventief gelobbyd is. En in de huidige fase hebben we eigenlijk de antitrust wetgeving en het voorkomen van monopolies maar weer vergeten.
We zijn eigenlijk weer terug bij het begin van de eeuw, voordat die antitrust wetgeving tegen de olie industrie überhaupt ingevoerd werd. Bij de belastingwetgeving zie je exact hetzelfde. Dus op een gegeven moment hebben we gezegd na de verlichting en ontwikkeling van de parlementaire democratie et cetera, het oude principe de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten.
We hebben een progressief belastingsysteem. En dat hebben we in principe weer verlaten. Maar het is geen. Het is wat mij betreft geen wetmatigheid dat je dat niet op een andere manier door checks en balances zou kunnen oplossen.
[00:38:36] Erno Hannink: Als degene die nu zoveel macht hebben vergaart met zoveel geld te verdienen in staat zijn om daarmee de politiek te kopen, ja dan wat dus gebeurt ja, dan wie gaat er nog voor zorgen dat die checks and balances in stand blijft?
[00:38:52] Tom van der Lubbe: Ja, het interessante is, maar dat is voor de mensen die daar dieper in. We hebben het boekje besproken van Zucman over de Zucman lol in Frankrijk. Ja, daar is de vraag hoe krijg, hoe kan het dat inderdaad een zo absurd kleine minderheid het met lobbyen en corruptie voor elkaar krijgt om iets wat voor 98% of 99% van de bevolking wel zinvol is.
En dan ging het om die duizendvijfhonderd mensen die in Frankrijk als miljardair belasting zouden moeten betalen volgens de Zucman wetsvoorstel. Hoe kan het dat 99% zich dan toch? Kun je zeggen ja, dat heeft ermee te maken omdat dat gefilterd is en daarover gestemd wordt in het parlement en niet die 99% zelf hun stem kan uitbrengen in de vorm van een plebisciet.
Maar het blijft natuurlijk absoluut fascinerend dat de richting die we in zijn geslagen, dat die Dat is zo. Dat is de discussie ook van we are ninety-nine percent. Dus dat 1% het voor elkaar krijgt die 99% voor te spiegelen dat het in tegen hun belang is om een belasting voor miljardairs in te voeren. En dat geldt voor al die andere dingen in principe ook.
Ik vind wel overigens dat hij daar deels een antwoord op geeft. Dat zou dan Romeins vier zijn, wat eigenlijk over het geestelijke klimaat gaat. En dat vind ik altijd heel erg interessant, omdat het is altijd de vraag achter de vraag of het antwoord achter het antwoord. De vraag is elke keer hoe ver moet ik de ui afpellen om tot de kern door te dringen?
Wat zit daar nou eigenlijk achter dat dat niet functioneert? En ik denk dat hij in ieder geval een poging doet om dat uit te leggen. Dat is natuurlijk meer filosofisch. Dat is dat idee, de theorie achter de vooruitgang. En dan legt hij uit dat het heel lang in de geschiedenis was men helemaal niet van dat voortgangsprincipe.
Dat was helemaal niet zo. De mensen waren juist, hij zegt hier pas tegen het eind van de zeventiende eeuw begon men zich op de borst te kloppen en pas in de achttiende en negentiende eeuw werd het dogma, de onvermijdelijke vooruitgang een onbetwijfelbaar onderdeel van de algemene overtuigingen. Dus dat idee, ik heb dat ook wel vaker genoemd werd dat dat lineaire denken dus van, van linksbeneden naar rechtsboven.
Dat is verlichtingsdenken. Voor de rest werd er altijd circulair gedacht. Dingen komen weer terug of sceptisch. En hij geeft op bladzijde 57 vind ik, geeft hij ook weer een goede link. Wat de Grieken hubris noemden. Dus die buitensporig, zegt hij, oftewel buitensporige onbeschaamdheid. Of die nu gericht was op de goden, medemens of de natuur.
Dus we willen God zijn. Homo deus. In de Icarus. Ik, ik vlieg steeds dichter bij de zon totdat mijn vleugels smelten. En ja, en dat is de vraag van ja, wanneer realiseren we ons dat? Dat die vooruitgang die ons voorgespiegeld wordt, dat die helemaal geen vooruitgang is, zeker niet voor mij. En het interessante was die Empolie vertelde dat hij bij een conferentie was geweest waar Elon Musk sprak.
En dat was in Engeland rechts nationalistisch. En hij, hij verloor zich helemaal in dat in die technische vooruitgang. En hij zegt op een gegeven moment heb je helemaal geen, heb je helemaal geen mensen meer nodig. En toen zei die Empolie en toen zaten die mensen die daarnaar zaten te luisteren schrokken daar een beetje van omdat iedereen dacht van ja, maar dan ben ik werkloos.
En ik dacht van ja, dat is helemaal niet zo’n slecht voorbeeld. En wat je nu ook ziet met AI bijvoorbeeld, hè. De mensen die daar heel erg van profiteren zeggen we hebben jullie allemaal helemaal niet meer nodig. Dan zie je mensen denken van oké, maar wat betekent dat nou voor mij? En en waar moet ik dan van leven als jij ook nog geen belasting betaalt?
Dus dat is dus alleen. De vraag is natuurlijk elke keer van. Blijkbaar zijn de ideeën over wat is vooruitgang, wat is ook verantwoordelijkheid? Je ziet het ook met noblesse oblige. Dus de dat je een verplichting hebt, juist als als je in een betere positie gaat. In dit geval bij noblesse oblige gaat het over de adel, die dan tenminste de plicht heeft om de boeren op hun land te beschermen tegen de indringers of tegen de vijand et cetera.
Maar er is helemaal niet meer dat hele idee van dat Musk bijvoorbeeld dan ook een verantwoordelijkheid zou hebben. Dus dat je als industrieel dat je ook een verantwoordelijkheid hebt belasting te betalen of een verantwoordelijkheid hebt je in te zetten voor die democratische principes of je in te zetten voor voor vrijheid van meningsuiting of je in te zetten voor persvrijheid, et cetera.
Die die balans is er helemaal niet meer.
[00:43:39] Erno Hannink: Maar goed, ik denk dat in de omgeving waar bijvoorbeeld Musk is opgegroeid heeft hij daar ook nooit mee te maken gehad. Het is altijd in een omgeving gewerkt van, van onderdrukking. Als ik naar bladzijde achtenvijftig negenenvijftig kijk, dan heeft hij het over de wetenschap waarbij.
Dus het is een heel ingewikkeld iets waar we tegenaan lopen. En dan heeft hij het over het vereenvoudigen om het om het onderzoek mogelijk te maken. En dus hij heeft het over versimpelen van, van de werkelijkheid om in staat te zijn om dat te kunnen onderzoeken. En als je dat dus doet, maak je het dus ook makkelijker om mensen een verhaal te vertellen wat niet het volledige verhaal is, want je hebt het versimpeld zodat het voor meer mensen te begrijpen is.
Maar dat daarmee de helft van de waarheid is verdwenen, dat laat je ze niet weten. Wat je net zei van dat belastingverhaal precies hetzelfde dat dat je tegen de mensen zegt Ja, maar als jij straks je huis gaat verkopen en je of je oma die verlijdt en dan komt dat huis vrij, dan ga jij dus belasting betalen.
Dat is toch niet wat je wil? Dat ze daarmee weglaten dat jij eigenlijk daarmee bijna niet bijdraagt omdat die belasting niet over jou gaat en dat die belasting over hun zelf vooral gaat en daar miljoenen binnenkomen. Ja, dat is de versimpeleficatie van dat proces. Dat hoef je niet te vertellen, want dat dat zou het veel ingewikkelder maken.
Dus dat hou ik wel achter. Ik vond het een heel bijzonder iets om na te denken over dat je de werkelijkheid vereenvoudigt, aangezien de menselijke geest eindig is, maar de natuur oneindig is. Dat is bladzijde zestig bijvoorbeeld. Ik vond het een bijzonder deel, dit stukje over hoe je ziet dat het anders zou kunnen.
[00:45:18] Tom van der Lubbe: Wat misschien nog wel belangrijk is, is dat Huxley ook zeer spiritueel was. Dus op bladzijde vierenzestig en daar hebben we in het verleden ook al vaker over gehad, is je hoeft niet in de strikte zin van het woord religieus te zijn, maar de waarden die daar achter zitten, en dat beschrijft hij op vierenzestig.
Hij zegt Ons fundamentele probleem is dat iedereen, ondanks wat zich heeft voorgedaan, denkt dat hij gelijk heeft. In het verleden bezondigen de despoten zich aan misdaden die despoten altijd al hebben begaan, maar in het verleden deden ze dat met een soms duidelijk bezwaard gemoed. En nu komt het ze waren opgevoed als christen, hindoe, moslim of boeddhist.
En diep van binnen wisten ze dat ze verkeerd bezig waren omdat wat ze deden in strijd was met de leer van hun religie. Tegenwoordig is de politieke bons opgegroeid in onze meer verlichte wetenschappelijke omgeving. Daardoor kan hij zijn wandaden met een volkomen zuiver geweten begaan, in de overtuiging dat hij handelt in het belang van de mensheid.
Als je naar Namasté zit te luisteren, dan is dit gewoon een-op-een exact het grote probleem. Het is volledig ontkoppeld van de moraal en dat voortgang idee en dat geloof in de techniek. We zeggen ook het geloof in de techniek. Het is het substituut geworden. Het is de vervanging geworden van de religie.
En dat is natuurlijk het grote probleem. En dat is het, het grote nadeel van de seculiere samenleving. Het feit dat in het verleden natuurlijk in, in welke religie je ook in de kerk zat, de basisprincipes dat je toch de zwakkere. Of het nou in de islam, het maakt niet uit waar het is, het is altijd dat er een plicht is vanuit het geloof de zwakkere te ondersteunen.
En dat is natuurlijk ehm, ja, als je vroeger natuurlijk elke week de kerkbanken zat en of de Bijbel moest lezen of, of andere religieuze teksten, dan was dat moeilijk je daaraan te onttrekken. En ik vind dat hij dat heel goed beschrijft.
[00:47:18] Erno Hannink: Nou wat, wat, wat vind jij dan het belangrijkste uit het tweede deel van het boek?
Want daar, zeker aan het einde, schetst hij toch een soort idee hoe dit anders kan.
[00:47:29] Tom van der Lubbe: Ja, dat kun jij dan dadelijk zeggen. Dan zeg ik nog iets over, over Lord Acton. Het tweede gedeelte, het gaat om macht. Dus in het tweede gedeelte. En ook daar weer natuurlijk de kritiek dat het simpel zou zijn geweest om die onderlinge, om die stukjes daar iets boven te zetten.
Hij heeft het op bladzijde. Hij heeft het over, over macht en over, over absolute macht die corrumpeert. Hij citeert Lord Acton, die bekend is geworden of in ieder geval nog steeds bekend is. Macht corrumpeert, absolute macht corrumpeert absoluut. En hij zegt op bladzijde 71 En dat is een. Je moet je wel realiseren het is direct na de Tweede Wereldoorlog.
En hij zegt, ik citeer Zoals Athene en Sparta ten onder gingen aan afgoderij, vlagvertoon en chauvinisme, zo zullen ook wij ten onder gaan aan afgoderij, vlagvertoon en chauvinisme. Nou, kijk maar wat in Amerika gebeurt op dit moment en wat ik weer interessant vind. Op bladzijde 72. Dan maakt hij toch weer de link met hier in dit geval het christendom.
Breng ons niet in beproeving, hè. Deze zin uit het Onze Vader. Dus het interessante is. Hij schrijft hier: laat zien dat de auteur een heel realistisch beeld had van de menselijke natuur En dat is natuurlijk wel interessant. Ik zat er ook over na te denken. Ik denk ja. Interessant dat bij het bidden dat dus eigenlijk altijd.
Het is natuurlijk een soort tegenwoordig zou je misschien zeggen mantra, maar dat permanent herhalen bedoel onze Vader, breng mij niet in beproeving. Het is elke keer van ja, ben ik in staat verleidingen te weerstaan. En dat is natuurlijk een menselijk probleem. En hij doet dat hier op diverse niveaus.
Dus hij zegt enerzijds het moment waarop een natie X denkt dat ze een serieus strategisch voordeel heeft qua bewapening ten opzichte van naties Y en Z, verandert in een categorisch imperatief een goddelijk bevel om oorlog te voeren. Dus dat idee van ik ben veel sterker. Dat zie je natuurlijk bij Trump ook permanent.
Denk ook maar aan de aanval op Iran et cetera. En waar in eerste instantie met die met die techniek dan hele specifieke mensen meteen om zeep worden geholpen. Maar uiteindelijk was het vanuit Amerikaans perspectief helemaal niet succesvol. En dat doet hij in principe. Dat doet hij op individueel niveau doet hij dat, maar hij doet het met de tech bro’s.
Doet hij dat in principe ook. En dan heeft hij het natuurlijk sterk over bewapening. Dus die politieke context is natuurlijk wel zinvol om dat even vanuit het einde van de Tweede Wereldoorlog te zien. En dan zegt hij op bladzijde 85, het eind van dat hoofdstukje dan bouw ik een brug naar naar jou. De laatste zin is ervan uitgaande dat het afschaffen van oorlog wenselijk is, kunnen we ons vervolgens afvragen hoe wetenschappers kunnen bijdragen aan het bereiken van dit doel.
En dat is dan wat dan aan het einde komt. Daar moet jij maar iets over zeggen. En dan is op een gegeven moment ook de vraag juist vanuit die context van die tijd denk ik dat wij dat op dit moment naïef zouden vinden. Maar het zegt iets over die tijdsgeest. Wat je overigens altijd direct na een oorlog hebt.
Dus direct na een oorlog wil men eigenlijk de oorlog voor alle tijden afschaffen. En dan denkt men daar over na van ja, hoe kunnen we dat eigenlijk?
[00:50:42] Erno Hannink: Ja, nou ja, dat zie je dan ook terug op pagina 99, waar hij het heeft over de conferentie van San Francisco, waar die machtsproblemen worden besproken. Heeft hij inderdaad heeft hij het over de Anglo-Saksische tegen de rest van de wereld, zeg maar.
En dat was met name in de wapenwedloop. En dan zie je waar hij het dus heeft over waar gaat het nou in essentie over? Het eerste agendapunt van alle ontmoetingen tussen de vertegenwoordigers van de verschillende landen moet de vraag zijn hoe moeten alle mannen, vrouwen en kinderen aan voldoende voedsel komen?
Nou ja, als ik nu naar vandaag kijk de SDG’s, die zijn nu 2015 tot 2030. Punt nummer één is dat dat iedereen voedsel heeft. Er is niets veranderd en, en dat is dubbelzinnig, eigenlijk niets veranderd. En ten tweede kan geen enkel land waarin de bevolking de lokale voedselvoorziening heeft uitgeput, in de huidige omstandigheden geen aanspraak maken op het overschot in andere landen zonder ervoor te betalen met geld of goederen.
En dat gebeurt natuurlijk ook al eeuwen met kolonisatie. Dat we gewoon andere landen die eigenlijk tekort hebben uitbuiten. Met dat verschil. Hier staat dan dat de bevolking de lokale voedselvoorziening heeft uitgeput. Dat wij niet eens de boel uitputten. We willen gewoon alleen maar meer. En nog steeds halen we het van andere landen.
Olie wordt gewoon goedkoop uit andere gebieden gestolen. Of grondstoffen voor je elektrische auto of wat dan ook. En hij heeft het dan daar verder nog in over wat je al zei dat je naar kleine groepen gaat waarbij je zelfvoorzienend wordt. En dan heeft hij over zelfvoorziening wat betreft voedsel dat je dat organiseert met elkaar.
Heeft hij het over enorme voedselverspilling, koelinstallaties, maar nog steeds, ook dat is allemaal heel erg direct kopieerbaar waar we nu zitten. En dan heeft hij het over regionale zelfvoorziening wat betreft energie. Zodat je ook je eigen energie, industrie, landbouw en transport transport kunt organiseren.
En dan zeker richting de aardolie bron. Dat je dat dat je daar niet van afhankelijk bent, want dat zorgt voor allerlei oorlogen. En hij noemt ook hier coöperaties met zelfbestuur. Het zit allemaal zo dichtbij. Wat nu ook weer actueel wordt. Waar ik in ieder geval ergens in een soort beweging zit waar ik steeds meer van dat soort dingen zie.
En de vraag is natuurlijk hoe snel zijn we in staat om om dan dat tipping point met elkaar te organiseren? En hij zegt hier op het laatste bladzijde wat is het? Is de laatste bladzijde honderd tien dus dan zouden technici en wetenschappers een soortgelijke eed afleggen met ongeveer de volgende woorden: Hierbij zweer ik dat mijn kennis zal gebruiken ten behoeve van de mensheid en tegen de destructieve krachten in de wereld en de wrede intenties van andere mensen.
Nou ja, er komt nog meer. Dat is een soort oproep om te zorgen dat je niet alleen kijkt hoe kan ik hier geld mee verdienen, maar ook nog kijkt wat is moraal kloppend in dit verhaal?
[00:53:34] Tom van der Lubbe: Alleen de vraag is natuurlijk of dat realistisch is. Dus hij heeft het over die eed van Hippocrates, wat voor de artsen geldt.
En hij zegt van ja, als technici dat nou eigenlijk ook zouden doen. En want er staat ook die allerlaatste zin in het boek is en dat ik zal samenwerken met mijn collega wetenschappers, ongeacht hun nationaliteit, geloofsovertuiging of huidskleur, om deze gemeenschappelijke doelen te bereiken. Ja, waar refereert dat aan?
Hij heeft het vaak over de atoombom. En het is natuurlijk zo dat die Duitse wetenschappers die er heel dicht tegenaan zaten en de Amerikanen hebben ze meteen meegenomen naar de Verenigde Staten. Von Braun en dat soort mensen. Je kunt eigenlijk alleen maar blij zijn dat daar net die vijf of tien jaar ontbrak en die atoombommen zijn gegooid om te kijken of het functioneerde en bijvoorbeeld de spionage die plaats heeft gevonden.
Die beroemde spionnen in Engeland, in Oxford, die dan die dan voor de Russen dat deden, dat dat daar zat, dat idee achter. Als ik nou maar zorg dat ik geen technologische voorsprong heb en als ik voorsprong heb dat die gegevens ook in dit geval dan in de jaren vijftig bij de Russen bekend zijn, dan creëer ik een evenwicht.
Alleen als je het nu vertaalt naar AI. Kijk maar wat er gaande is. Het is natuurlijk wel af en toe iemand die ontslag neemt en dan een, een TEDtalk doet. Alleen dat idee dat wetenschappers door zo’n eed van Hippocrates af te leggen dat je daarmee het probleem opgelost hebt, dat vind ik wel heel erg naïef.
Dus ik denk en ik denk juist dat de geschiedenis laat zien dat dat nog nooit gefunctioneerd heeft. Dus ik denk nog steeds dat die checks and balances en dat, en ik denk dat je dat eigenlijk bij een hele hoop van die boekbesprekingen van ons ziet. De vraag is elke keer Eigenlijk hebben we een systeem wat qua basisstructuur helemaal niet zo slecht is.
Eerste Kamer, Tweede Kamer, trias politica, gescheiden van de macht, pers zou onafhankelijk moeten zijn et cetera. Alleen we moeten doorontwikkelen, net zoals we met het burgerparlement moeten doorontwikkelen, moeten we doorontwikkelen en kijken oké, wat, wat? Waarom functioneren die checks and balances niet?
Waarom kan die media die rol niet spelen die ze zou moeten spelen als tegengewicht? En dan laat je natuurlijk van ja, maar media kan opgekocht worden door mensen die er belang bij hebben dat daar niet, dat het geen tegengewicht is. Wat is met lobbyisme? Wat is met bedragen die aan politieke partijen worden overgemaakt?
Wat is met gekwalificeerde meerderheden? Wat is met plebisciet? Welke rol speelt dat in een, in een participatieve democratie, et cetera. Dus ik denk dat, en dat is mijn kritiek op het boek. De oplossing is niet ondanks het feit dat ik Gandhi bewonder en daar hebben we het uitgebreid over gehad, is niet van uit geloofsovertuiging doe ik niks.
Een beetje dat idee van de Jehova’s getuigen in de, in de Tweede Wereldoorlog of Etty Hillesum in Nederland. Kijk maar naar de klimaatdemonstraties. Oplossing is ook niet dat de wetenschappers een eed afleggen en zeggen van: ik beloof, moeten AI wetenschappers dat doen? Nee, ik denk dat de conclusie is dat we als burgers best veel macht hebben in het politieke proces en dat we heel erg goed moeten kijken dat we de mechanismen die net niet goed genoeg functioneren, dat we daarvoor zorgen dat ze wel goed functioneren omdat je dan een systemische oplossing hebt.
[00:56:59] Erno Hannink: Ik zat nog te denken aan het boek van Marije van der Berg en Niekue Groen, waarbij nu hierin vooral wordt gesproken over de twee extremen, de staat en, en de markt en dat daar iets tussenin zit. Dus als de burgers samen dingen organiseren, kunnen ze een wig vormen tussen die twee en daarmee die checks and balances in orde houden.
Daar zie ik nog wel een mogelijkheid in.
[00:57:26] Tom van der Lubbe: Ik denk dat je elke keer weer landt bij bij het burgerparlement van Eva rovers.
[00:57:30] Erno Hannink: Ja ja ja.
[00:57:31] Tom van der Lubbe: Met met alles wat er omheen zit. En ik denk ook nog steeds dat heel veel dingen waar het heel vaak over heb lokaal, decentraal et cetera. Allemaal waar. Alleen je los met een met een lokale energiecoöperatie of met een met een lokaal initiatief ben je niet sterk genoeg.
Ik denk dat we veel meer moeten kijken naar waar gaat het qua systeem fout en hoe kunnen we bijvoorbeeld ook die rol van die media weer terughalen naar tegengewicht bieden? Hoe kunnen we, hoe kunnen we lobbyisme verbieden? Hoe kunnen we die die grote invloed van wat jij wel vaker hebt genoemd, van als je heel veel geld hebt dat je politici omkoopt.
Ik ben even dat citaat kwijt. Dat is in principe waar je best nog een mogelijkheid hebt om in te grijpen.
[00:58:17] Erno Hannink: Eens, en ik denk dat dat begint bij dat soort kleine acties als een energiecoöperatie opzetten met, met de gemeenschap. Van daaruit kun je weer verder en dat is dus waarbij je dus ontdekt. Als jij bewust kiest om in een stoel een boek gaan te lezen, kun je ook zeggen als ik dus in de buurt met mensen aan de slag ga en afspraken maak om mensen ontmoeten voor wat voor doel dan ook.
Laat het weten dat je daarmee gratis energie voor je eigen woning krijgt. Daarmee wel een stap zet richting die derde kamer van Eva. Want dan krijg je wel mensen die zich ontwikkelen in plaats van mensen die zich in slaap laten sussen en hun ziel aan partijen overdragen.
[00:58:57] Tom van der Lubbe: Alleen waar ik me zorgen over maken is dat dat we die energie in die lokale projecten, dat die uiteindelijk ten laste gaat van van het ophouden van die stoomwals.
Dus ik zal maar zeggen ik zit meer op mensen zoals Eric Smit van Follow the Money. Die dan die dan zo’n initiatief oprichten om verkoop van die ideeën aan Amerika te vermijden. En zo weet je dus heel erg gefocust zeggen van jongens ja, lokale landbouw, allemaal hartstikke goed. Ik zeg en hier moet moeten we nog steeds mee doorgaan.
Alleen ik denk dat we heel erg moeten kijken waar is de focus en waar hebben we een kans om die trein te stoppen. Maar het blijft natuurlijk ongelooflijk complex.
[00:59:39] Erno Hannink: Dat is het. Er is niet één oplossing. Dank jullie wel voor het luisteren naar onze dialoog over dit onderwerp en onszelf scherp te houden en te ontwikkelen en na te denken.
Wat? Wat zouden wij kunnen doen? Wat zou de minderheid kunnen doen? Wat zouden wij als maatschappij kunnen doen met elkaar wat eigenlijk de meerderheid is? Dus dank je wel voor het luisteren en graag tot de volgende waarin we het boek De absolute democratie bespreken. Dank je wel Tom.
[01:00:07] Tom van der Lubbe: Dank je wel Erno.
